पुणे : पुणे शहराच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या नवीन मुठा उजवा कालव्याच्या अतिक्रमणाचा प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे. खडकवासला ते फुरसुंगी या शहरी भागातून जाणाऱ्या कालव्याच्या दोन्ही बाजूंना अनेक ठिकाणी अतिक्रमणे झाल्याची नोंद विविध अहवालांमध्ये करण्यात आली आहे.
नवीन मुठा उजवा कालवा हा खडकवासला प्रकल्पाचा महत्त्वाचा भाग आहे. मात्र, शहरातून जाणाऱ्या कालव्याच्या परिसरात अतिक्रमणे, कचरा आणि राडारोडा यामुळे कालव्याच्या देखभालीसह पाण्याच्या गळतीचा प्रश्न निर्माण झाल्याचे सरकारी कागदपत्रांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.
नवीन मुठा उजवा कालवा नेमका किती मोठा?
नवीन मुठा उजवा कालवा खडकवासला धरणापासून पुढे जातो. त्यातील सुमारे ३४ ते ३५ किलोमीटरचा भाग पुणे शहरातून जातो. हा भाग खडकवासला, सिंहगड रस्ता, पुणे शहर, रेसकोर्स, हडपसर आणि पुढील परिसरातून जात असल्याची नोंद उपलब्ध अहवालांमध्ये आहे.
हा कालवा केवळ पुण्यासाठीच नव्हे, तर पुढील भागातील पाणीवापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. त्यामुळे कालव्याच्या जागेवरील अतिक्रमण आणि त्याची देखभाल हा नागरिकांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा विषय आहे.
कालव्यालगत अतिक्रमणांचा प्रश्न का गंभीर?
पर्यावरणीय मूल्यांकनाशी संबंधित अधिकृत कागदपत्रांमध्ये शहरातून जाणाऱ्या कालव्याच्या सुमारे ३५ किलोमीटर भागाच्या दोन्ही बाजूंना अतिक्रमण झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तसेच कालव्याच्या परिसरात कचरा टाकला जात असल्याचेही निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे.
कालव्यालगत मोकळी जागा आवश्यक असते. कालव्याची दुरुस्ती, तपासणी आणि देखभाल करण्यासाठी ही जागा महत्त्वाची ठरते. मात्र, त्या जागेवर अनधिकृत बांधकामे किंवा इतर अडथळे निर्माण झाल्यास भविष्यात देखभाल करणे कठीण होऊ शकते.
अतिक्रमणामुळे पाणीगळतीचा प्रश्नही समोर
नवीन मुठा उजवा कालव्याबाबत यापूर्वीही अतिक्रमण, कचरा आणि राडारोड्यामुळे कालव्याच्या सुरक्षिततेवर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. कालव्यालगतचे अनधिकृत रस्ते आणि वाहतुकीमुळे काही ठिकाणी कालव्याचा भराव कमकुवत होण्याचा धोका असल्याचे जलसंपदा विभागाच्या संदर्भातील वृत्तांमध्ये नमूद झाले होते.
यामुळे कालव्याची नियमित पाहणी, दुरुस्ती आणि अतिक्रमण नियंत्रण हा मुद्दा महत्त्वाचा ठरतो.
आता कालवा भूमिगत करण्याचा प्रकल्प
दरम्यान, खडकवासला-फुरसुंगी बोगदा प्रकल्प प्रस्तावित करण्यात आला आहे. हा बोगदा सध्याच्या नवीन मुठा उजवा कालव्याच्या खडकवासला ते फुरसुंगी या भागाला पर्याय ठरणार आहे.
अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांनुसार, प्रस्तावित बोगदा सध्याच्या नवीन मुठा उजवा कालव्याच्या सुमारे १ ते ३४ किलोमीटरच्या भागाला पर्याय म्हणून विचारात घेण्यात आला आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश शहरातून जाणाऱ्या जुन्या कालव्याऐवजी भूमिगत पाणीवाहिनी तयार करणे हा आहे.
मग जुना कालवा बंद झाल्यानंतर जागेचे काय?
हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
सध्याचा कालवा भूमिगत बोगद्याने बदलला गेल्यानंतर शहरातील मोकळी होणारी जमीन कशासाठी वापरायची, यावर चर्चा सुरू आहे. सप्टेंबर २०२६ मधील वृत्तानुसार, जलसंपदा विभागाने कालव्याच्या जागेवर मेट्रो, रस्ते, उद्याने आणि जॉगिंग ट्रॅकसारख्या सार्वजनिक सुविधांचा विचार करणारा प्रस्ताव नियोजन विभागाकडे पाठवला आहे.
मात्र, ही जागा भविष्यात नेमकी कशी वापरली जाईल, याबाबत अंतिम निर्णय होणे बाकी आहे.
अतिक्रमणे काढण्याची गरज का?
कालव्याची जागा सार्वजनिक पायाभूत सुविधेशी संबंधित असल्याने तिचे संरक्षण आणि योग्य व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे. अतिक्रमण कायम राहिल्यास भविष्यातील नियोजनात अडथळे निर्माण होऊ शकतात.
यापूर्वी जलसंपदा विभागाने कालव्यालगतच्या अतिक्रमणांवर कारवाईसाठी कृती आराखडा तयार करण्याचा निर्णय घेतल्याचे वृत्तही प्रसिद्ध झाले होते.
त्यामुळे आता प्रश्न फक्त अतिक्रमणे हटविण्यापुरता मर्यादित नसून, कालव्याची जमीन, नागरिकांच्या सुविधा आणि पुण्याच्या भविष्यातील विकासाचे नियोजन कसे केले जाणार? हा देखील आहे.
पुणेकरांचे लक्ष आता पुढील निर्णयाकडे
नवीन मुठा उजवा कालवा पुण्याच्या पाणीव्यवस्थेतील महत्त्वाचा भाग आहे. दुसरीकडे, शहरातील अतिक्रमणांचा प्रश्न अनेक वर्षांपासून चर्चेत आहे.
जर प्रस्तावित बोगदा प्रकल्प पुढे गेला आणि शहरातील कालव्याची जागा उपलब्ध झाली, तर या जागेचा वापर नागरिकांसाठी कसा केला जाणार, अतिक्रमणांवर काय कारवाई होणार आणि सार्वजनिक जमीन पुन्हा नियोजनबद्ध पद्धतीने वापरली जाणार का, याकडे पुणेकरांचे लक्ष लागले आहे.
पुण्यातील मुठा नदी, कालवे, अतिक्रमणे आणि शहरातील महत्त्वाच्या नागरी प्रश्नांवरील ताज्या बातम्यांसाठी आमच्या पोर्टलशी जोडलेले राहा.
